Zitten en jezelf zijn

Diepere wijsheid

Jezelf zijn is voor Suzuki geen goedkope, liberale borrelpraat maar veeleer de diepere wijsheid van Loesje: Wees jezelf, er zijn al zoveel anderen. Wie weet is die oneliner trouwens wel geïnspireerd door een soortgelijke uitspraak van Oscar Wilde: Be yourself; everyone else is already taken.

Het gaat ook Suzuki erom dat we volledig ons eigen leven moeten aangaan. Je overgeven aan je eigen leven zoals het is, is de kern van het zen-onderricht. Aap niets en niemand na. Pleeg geen plagiaat. Aanvaard geen opgelegde beperkingen. Maar neem je verantwoordelijkheid. Durf wat je van nature bent volledig te vertrouwen. En alleen al om die reden is Zitten en jezelf zijn een heel waardevol boek.

Bijeengesprokkeld

Het is geredigeerd door Jiryu Rutschman-Byler, de huidige abt van het San Fransico Zen Center en zijn bekende voorganger Sojun Mel Weitsman, die tijdens het wordingsproces van het boek in 2021 overleden is. Daarnaast gaven nog veel anderen input. In dat subtiele samenspel vrees ik dat de zeer betrokken redacteuren zich soms onvoldoende vrij gevoeld hebben om het toch wat krakkemikkige taalgebruik van Suzuki voor de lezer voluit toegankelijk te maken. Han van den Boogaard heeft daar in zijn prima vertaling natuurlijk niet veel aan kunnen doen.

Het duidelijk bijeengesprokkelde boek maakt dan ook een wat rommelige indruk. Maar toch blijft Zitten en jezelf zijn zeer de moeite waard en ben ik blij dat de twee Amerikaanse roshi’s zich jarenlang al hun moeite getroost hebben.

De ene werkelijkheid

Waarom dan? Nou, omdat Suzuki op zijn eigen onnavolgbare wijze probeert zijn toehoorders en nu dus lezers de onscheidbaarheid van dualiteit en non-dualiteit in elk moment van je leven duidelijk te maken. Vooral als hij het heeft over het naleven van de zestien zenboeddhistische voorschriften is zijn benadering intrigerend.

Deze ene werkelijkheid, zegt hij, die niet in “zestien stukken verdeeld kan worden, is het eerste voorschrift waar we aan gehoorzamen. Het voorschrift van één werkelijkheid, leegte, of het absolute. Alle voorschriften gaan van dat voorschrift uit. Zonder inzicht in dat voorschrift, slaan onze zestien voorschriften nergens op.”

Goed of slecht

Ja, en gewoon jezelf zijn is meteen ook hoe je de voorschriften moet gehoorzamen. En hij haast zich erbij te zeggen dat hier niets abstracts aan de orde is. Zenbeoefening (zazen) omvat alles om tot dat inzicht te komen. “Het maakt niet uit of je het goed of slecht doet. Als je het accepteert als iets wat bij jou hoort, dan omvat je zenbeoefening alles. Dan heb je de voorschriften die alles omvatten, zoals absoluut zijn alles omvat.”

Hij gaat dan nog wel door met enige uitleg over het absolute dat ons begrip te boven gaat, maar, hoe fascinerend ook, zulke uitspraken vragen in mijn ogen om een redactionele verheldering die ontbreekt en die vrij makkelijk te geven zou zijn.

Ontspannen besef

Mijn interpretatie is dat overgave aan ons eigen leven essentieel is, wat zich daarin ook afspeelt. En dat het mysterieuze is dat we binnen die overgave toch -vrije wil of niet- elk moment keuzemogelijkheden hebben die ertoe doen. Daarin ontspannen jezelf zijn, betekent dat je het leven zelf een kans geeft om via jou te doen wat er moet gebeuren. Daarin is het heel goed mogelijk zogenaamde regels te ‘overtreden’. Wat een ontspannen besef! Zen als levenskunst, om het zo maar te zeggen.

Geen onderscheid

Voorwaarde voor Suzuki is wel dat je je gewoonte om onderscheid maken moet opgeven. “Goed en slecht zijn waandenkbeelden…”, “Ware religie krijg je niet door naar iets goeds te zoeken (…) het enige dat eeuwig bestaat is dat wat bestaat voordat iets anders verschijnt (…) alleen als je nergens naar zoekt zul je het vinden.”

En: “In onze zenbeoefening bestaat er dus geen goed of kwaad (…) je ware natuur overstijgt die en ze is waardevol omdat ze goed en kwaad overstijgt. Ze is waardevol omdat je er niet achter kunt komen wat ze is.”

Mysterie

Suzuki laat het mysterie toe in zijn onderricht en benoemt dat, voor zover mogelijk, ook zo nu en dan. Niet heel uitzonderlijk misschien, maar zenleraren schuren meestal meer tegen met mysterie aan, dan dat ze het onder woorden durven brengen. Als je helemaal jezelf bent, ben je Boeddha, Christus, Bodhidharma, Dogen, aldus Suzuki. Zet ze niet in een boekenkast. “Binnen een religieus geloof”, zegt hij letterlijk, “moeten we de beschikking hebben over volledige vrijheid.” En elders zegt hij dat “het religieuze leven onze diepste innerlijke aard tot uitdrukking brengt, die universeel aanwezig is in iedereen.”

Innerlijk verlangen

Hij schroomt niet om zelfs het begrip God ten tonele te voeren: “We projecteren onze diepste innerlijke natuur op de objectieve wereld als Boeddha, Dharma en Sangha. Het vertegenwoordigt niets anders dan ons diepste innerlijke verlangen om iets te hebben dat we kunnen accepteren; we streven ernaar om in werkelijke zin iets te hebben dat we kunnen accepteren. Je creëert God, en je streeft naar God, en dat betekent dat je streeft naar jezelf. Omdat we allemaal dezelfde menselijke natuur bezitten, moet dat voor ons allemaal hetzelfde zijn.”

Zorg dragen

Omdat het even duurt voordat je dit allemaal doorkrijgt, legt Suzuki er de nadruk op dat gewoon zitten (zazen) jezelf zijn is, wat hij heel wat verkieslijker vindt dan je voorstellingen maken van Boeddha of verlichting.

Zitten is niet alleen jezelf zijn, maar ook hoe je de ethische voorschriften naleeft. In dat ‘jezelf zijn’ moet je dan wel zorg dragen voor jezelf, voor je verlangens en instincten en voor het leven van anderen. “Als je kleine zelf niet onder de hoede van het grote zelf opereert, is dat geen zen.”