In de geest van Annie M.G. Schmidt

Altijd acht

“Eigenlijk ben ik altijd acht gebleven,” zei Annie M.G. Schmidt ooit. En minstens zo veelzeggend is haar opmerking dat zij niet zozeer van kinderen hield als wel “een hekel” had aan volwassenen.

Die twee uitspraken verklaren bijna alles wat zij schreef.

Westera probeert nergens Annie na te doen. Dat zou ook onmogelijk zijn. Zij kiest iets veel mooiers. Op een aantal linkerpagina’s klinkt Schmidt zelf in interviews, toespraken en herinneringen. Op de rechterpagina antwoordt Westera met een gedicht. Daartussen bewegen de illustraties van Sylvia Weve als een derde gesprekspartner. Woorden en beelden luisteren naar elkaar.

Het knappe van die opzet is dat je geen biografie leest, maar een gesprek bijwoont. Juist daarom voelt het bijna jammer wanneer het boekje alweer uit is voordat dat gesprek helemaal lijkt uitgepraat. Je slaat de laatste bladzijde om met het verlangen dat Annie, Bette en Sylvia nog even waren blijven zitten.

Verborgen bronnen

Halverwege het boekje gebeurt iets onverwachts.

In een interview met Ischa Meijer vertelt Schmidt waar haar eigen literaire vaderland lag: bij Heine, Morgenstern, Tucholsky, Kästner en Brecht. “Dat was mijn stijl, mijn manier van schrijven, the light verse.“

Ineens krijgt Westera’s keuze een extra betekenis.

Lattenhek blijkt een speelse bewerking van Christian Morgensterns beroemde Der Lattenzaun. De architect die de tussenruimte uit een hek steelt om er een villa van te bouwen, is even absurd als onweerstaanbaar.

Ook Wat een kind te horen krijgt, naar Bertolt Brecht, leest aanvankelijk als een vrolijk rijm over opvoedkundige wijsheden — “Sla en spruitjes zijn gezond“, “Tegenspraak wordt niet geduld” — maar onder de glimlach klinkt een pleidooi voor verbeelding en eigenzinnigheid.

Westera schrijft dus niet zoals Annie M.G. Schmidt schreef. Zij schrijft zoals Annie M.G. Schmidt las.

Dat is misschien wel de mooiste ontdekking die dit boekje zijn volwassen lezers schenkt. Jonge lezers zullen de namen Morgenstern, Brecht en Christine Nöstlinger waarschijnlijk moeiteloos voorbijlezen. Wie de verwijzingen herkent, ziet hoe Westera de literaire wortels van Schmidt voorzichtig blootlegt.

Kinderogen

Westera heeft dezelfde gave als Schmidt om met een paar regels een hele wereld open te zetten.

In Kreeftenschaal vindt een kind een schitterende schaal op het strand. Het rent vol trots naar zijn moeder. Die kijkt één keer en zegt: “Hij stinkt.“

Meer is er niet nodig. De twee manieren van kijken botsen: de verwondering van een kind en de praktische blik van een volwassene.

Nog mooier is Vlieger. Een eenzaam kind schrijft een brief:

“Wie ziet mij staan? Wie heeft mij lief?”

Omdat niemand de brief leest, wordt hij een vlieger die de lucht kiest. Licht, speels en toch ontroerend. Precies zoals de beste teksten van Annie M.G. Schmidt dat ook zijn: je glimlacht eerst en beseft pas later hoeveel mededogen erachter schuilgaat. Dat is misschien wel Westera’s grootste verdienste. Zij verklaart Schmidt niet, maar laat haar manier van kijken opnieuw ontstaan.

Eigen vleugels

Ook Sylvia Weve begrijpt dat een eerbetoon geen imitatie hoeft te zijn. Natuurlijk knipoogt zij af en toe naar Fiep Westendorp, maar haar losse lijnen, dwarse composities en beweeglijke figuren hebben een heel eigen handschrift. Met slechts enkele kleuren roept zij een wereld op waarin bomen lijken te dansen en personages elk moment uit de bladzijde kunnen stappen. Haar illustraties begeleiden de gedichten niet; ze ademen dezelfde vrijheid.

Blijven leven

Het slotgedicht behoort tot de mooiste bladzijden van het boek.

Schmidts personages reizen naar Zorgvlied om haar te bedanken. De dominee zegt:

“Wij leven nog, zoals u ziet.
Wij komen u bedanken
omdat u ons verzonnen…
ik bedoel, geschapen heeft.”

In die kleine zelfverbetering schuilt de kern van het hele boekje. Grote schrijvers verzinnen hun personages niet alleen; zij geven hun een leven dat langer duurt dan het hunne.

Misschien is dát uiteindelijk de ware betekenis van Bij ons is niets onmogelijk. Niet alleen kinderen weigeren zich door de werkelijkheid te laten begrenzen. Goede verhalen doen dat ook.

Annie M.G. Schmidt ligt op Zorgvlied.

Haar verbeelding niet. Die wandelt nog altijd rond met Pluk, Takkie, Schaap Veronica en al die anderen die zij ooit schiep. Misschien is dat wel het enige waarvan Annie M.G. Schmidt zeker wist dat het onmogelijk was: dat verbeelding ooit ophoudt.

In de geest van is een laagdrempelige cultuurfilosofische reeks waarin auteur Bette Westera en illustrator Sylvia Weve in de geest kruipen van grote denkers, doeners en dichters, zoals Annie M.G. Schmidt, Maria Montessori, Nelson Mandela en Omar Khayyám. In elk boekje wordt antwoord gegeven op een belangrijke levensvraag.

5 sterren