In de geest van Nelson Mandela

Ubuntu zonder uitleg

Mandela verschijnt nergens als personage. Dat is een sterke keuze. Westera probeert zijn leven niet samen te vatten en zijn filosofie niet uit te leggen. Zij vertrouwt op de kracht van het verhaal.

In het verhaal Zonder vragen volgt de lezer een reiziger die onderweg telkens wordt doorgestuurd wanneer hij om hulp vraagt. Pas wanneer hij een huis binnengaat waar niemand eerst wil weten wie hij is of waarom hij iets nodig heeft, ervaart hij wat gastvrijheid werkelijk betekent. Zijn verbaasde vraag: ‘Hoe wisten jullie zonder vragen wat ik nodig had?’ krijgt een antwoord dat de hele Ubuntu-filosofie samenvat: ‘Iedereen hier in Afrika heeft water, eten, sandalen en een slaapplaats nodig.’

Ook Wie eerst? maakt een groot idee verrassend klein. In een wachtkamer van de dokter vertelt iedereen zijn verhaal. Daarna vraagt de assistent slechts: ‘Zijn jullie het eens met deze volgorde?’ Het antwoord: ‘Iedereen knikte.’ Meer democratie past nauwelijks in één zin.

Westera legt Ubuntu nergens uit. Ze verstopt de filosofie in een open deur, een glas water, een kring wachtenden en mensen die zonder aarzelen verantwoordelijkheid voor elkaar nemen. Dat is misschien wel de grootste literaire kwaliteit van dit boek.

Taal die ruimte laat

Westera’s zinnen zijn ritmisch en trefzeker. Door haar personages Iemand, Iedereen en Niemand te noemen, krijgen de verhalen iets tijdloos. Het zouden Afrikanen kunnen zijn, maar net zo goed buren, voorbijgangers of onbekenden die morgen bij ons aanbellen.

Daardoor blijft Mandela’s gedachtegoed niet gevangen in de geschiedenis van Zuid-Afrika. Het wordt iets van iedere dag. Westera schrijft niet over grote politieke idealen, maar over dorst, vermoeidheid, ziekte, angst en de behoefte gezien te worden. Juist daardoor komt haar boodschap binnen.

Sylvia Weve illustreert niet, zij vertelt mee. Haar krachtige lijnen, diepe paarstinten en heldere groenen geven de verhalen een eigen ritme. Figuren bewegen naar elkaar toe, vormen kringen of delen dezelfde ruimte. Zoals Westera de ruimte tussen de zinnen bewaakt, bewaakt Weve de ruimte tussen de beelden. Tekst en illustraties versterken elkaar zonder elkaar ooit te verklaren.

Boodschap

Na de twee verhalen volgt Het licht in ons, met de bekende slotzin: ‘Als wij ons licht laten stralen, nodigen we anderen uit hetzelfde te doen.’ De tekst sluit prachtig aan bij de boodschap van het boek. Deze woorden sprak Mandela uit bij zijn inauguratierede in 1994. Ze zijn echter afkomstig uit A Return to Love (1992) van de Amerikaanse schrijfster Marianne Williamson.

Waarom dit boek ertoe doet

De kracht van Ik ben omdat wij zijn schuilt niet in de omvang, maar in de blik die het de lezer aanreikt. In een tijd waarin verschillen gemakkelijk worden uitvergroot, herinnert Westera eraan hoeveel mensen met elkaar gemeen hebben. Iedereen kent honger, vermoeidheid, angst, hoop en het verlangen gezien te worden.

Daarmee is dit veel meer dan een boek voor jonge lezers. Kinderen zullen genieten van twee mooie verhalen. Volwassenen herkennen er misschien iets anders in: hoe gemakkelijk zij onderweg vergeten zijn dat een onbekende allereerst een medemens is.

Westera en Weve vertellen niet hoe Nelson Mandela dacht. Ze laten zien hoe zijn gedachtegoed tussen mensen kan groeien. Daarna hoef je het woord Ubuntu eigenlijk niet meer uit te leggen.

In de geest van is een laagdrempelige cultuurfilosofische reeks waarin auteur Bette Westera en illustrator Sylvia Weve in de geest kruipen van grote denkers, doeners en dichters, zoals Annie M.G. Schmidt, Maria Montessori en Omar Khayyám. In elk boekje wordt antwoord gegeven op een belangrijke levensvraag. In dit boekje kruipen ze in de geest van Nelson Mandela. De titel is Ik ben omdat wij zijn.

5 sterren